Bhagavad Gita in IAST romanization
Other scripts and font information
This document is best viewed with the Noto Serif or the Noto Sans font.
| prathamo'dhyāyaḥ | |
| dhṛtarāṣṭra uvāca, | |
| dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ | , |
| māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya | .1. |
| saṃjaya uvāca, | |
| dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā | , |
| ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt | .2. |
| paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | , |
| vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā | .3. |
| atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | , |
| yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ | .4. |
| dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān | , |
| purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ | .5. |
| yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān | , |
| saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ | .6. |
| asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama | , |
| nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te | .7. |
| bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiṃjayaḥ | , |
| aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca | .8. |
| anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ | , |
| nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ | .9. |
| aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | , |
| paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam | .10. |
| ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ | , |
| bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi | .11. |
| tasya saṃjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | , |
| siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān | .12. |
| tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ | , |
| sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat | .13. |
| tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | , |
| mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradaghmatuḥ | .14. |
| pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ | , |
| pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ | .15. |
| anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | , |
| nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau | .16. |
| kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ | , |
| dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ | .17. |
| drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate | , |
| saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak | .18. |
| sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | , |
| nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan | .19. |
| atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ | , |
| pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ | .20. |
| hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate | , |
| arjuna uvāca, | |
| senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta | .21. |
| yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān | , |
| kairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame | .22. |
| yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ | , |
| dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ | .23. |
| saṃjaya uvāca, | |
| evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | , |
| senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam | .24. |
| bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | , |
| uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti | .25. |
| tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān | , |
| ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā | .26. |
| śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi | , |
| tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān | .27. |
| kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt | , |
| arjuna uvāca, | |
| dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam | .28. |
| sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati | , |
| vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate | .29. |
| gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate | , |
| na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ | .30. |
| nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava | , |
| na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave | .31. |
| na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca | , |
| kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā | .32. |
| yeṣāmarthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca | , |
| ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca | .33. |
| ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ | , |
| mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinastathā | .34. |
| etānna hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana | , |
| api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte | .35. |
| nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana | , |
| pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ | .36. |
| tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān | , |
| svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava | .37. |
| yadyapyete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ | , |
| kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam | .38. |
| kathaṃ na jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum | , |
| kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana | .39. |
| kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ | , |
| dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta | .40. |
| adharmābhibhavātkṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ | , |
| strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ | .41. |
| saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca | , |
| patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ | .42. |
| doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ | , |
| utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ | .43. |
| utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | , |
| narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma | .44. |
| aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam | , |
| yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ | .45. |
| yadi māmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ | , |
| dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet | .46. |
| saṃjaya uvāca, | |
| evamuktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat | , |
| visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ | .47. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde arjunaviṣādayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ .1.
| dvitīyo'dhyāyaḥ | |
| saṃjaya uvāca, | |
| taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam | , |
| viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ | .1. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam | , |
| anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna | .2. |
| klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate | , |
| kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa | .3. |
| arjuna uvāca, | |
| kathaṃ bhīṣmamahaṃ sāṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana | , |
| iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana | .4. |
| gurūnahatvā hi mahānubhāvānśreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke | , |
| hatvārthakāmāṃstu gurunihaiva bhuñjīya bhogān'rudhirapradigdhān | .5. |
| na caitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ | , |
| yāneva hatvā na jijīviṣāmaste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ | .6. |
| kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ | , |
| yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam | .7. |
| na hi prapaśyāmi mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām | , |
| avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam | .8. |
| saṃjaya uvāca, | |
| evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapa | , |
| na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha | .9. |
| tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata | , |
| senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ | .10. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase | , |
| gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ | .11. |
| na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ | , |
| na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param | .12. |
| dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā | , |
| tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati | .13. |
| mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ | , |
| āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata | .14. |
| yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha | , |
| samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate | .15. |
| nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | , |
| ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ | .16. |
| avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam | , |
| vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati | .17. |
| antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ | , |
| anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata | .18. |
| ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam | , |
| ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate | .19. |
| na jāyate mriyate vā kadācinnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ | , |
| ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre | .20. |
| vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam | , |
| athaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam | .21. |
| vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi | , |
| tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī | .22. |
| nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | , |
| na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ | .23. |
| acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca | , |
| nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ | .24. |
| avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate | , |
| tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi | .25. |
| atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam | , |
| tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi | .26. |
| jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | , |
| tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi | .27. |
| avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata | , |
| avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā | .28. |
| āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ | , |
| āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit | .29. |
| dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata | , |
| tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi | .30. |
| svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi | , |
| dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate | .31. |
| yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam | , |
| sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam | .32. |
| atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi | , |
| tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi | .33. |
| akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām | , |
| saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate | .34. |
| bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ | , |
| yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam | .35. |
| avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ | , |
| nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim | .36. |
| hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm | , |
| tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ | .37. |
| sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau | , |
| tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi | .38. |
| eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu | , |
| buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi | .39. |
| nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate | , |
| svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt | .40. |
| vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana | , |
| bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām | .41. |
| yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ | , |
| vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ | .42. |
| kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām | , |
| kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati | .43. |
| bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām | , |
| vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate | .44. |
| traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna | , |
| nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān | .45. |
| yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodake | , |
| tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ | .46. |
| karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadācana | , |
| mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi | .47. |
| yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya | , |
| siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate | .48. |
| dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanaṃjaya | , |
| buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ | .49. |
| buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte | , |
| tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam | .50. |
| karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ | , |
| janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam | .51. |
| yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati | , |
| tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca | .52. |
| śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā | , |
| samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi | .53. |
| arjuna uvāca, | |
| sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava | , |
| sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim | .54. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān | , |
| ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate | .55. |
| duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ | , |
| vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate | .56. |
| yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham | , |
| nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā | .57. |
| yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ | , |
| indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā | .58. |
| viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ | , |
| rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate | .59. |
| yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ | , |
| indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ | .60. |
| tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ | , |
| vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā | .61. |
| dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate | , |
| saṅgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate | .62. |
| krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥ | , |
| smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati | .63. |
| rāgadveṣavimuktaistu viṣayānindriyaiścaran | , |
| ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati | .64. |
| prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate | , |
| prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate | .65. |
| nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā | , |
| na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham | .66. |
| indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate | , |
| tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi | .67. |
| tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ | , |
| indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā | .68. |
| yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī | , |
| yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ | .69. |
| āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat | , |
| tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī | .70. |
| vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ | , |
| nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati | .71. |
| eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati | , |
| sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati | .72. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde sāṃkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ .2.
| tṛtīyo'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca, | |
| jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana | , |
| tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava | .1. |
| vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me | , |
| tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām | .2. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| loke'smindvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha | , |
| jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām | .3. |
| na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute | , |
| na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati | .4. |
| na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt | , |
| kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ | .5. |
| karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran | , |
| indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate | .6. |
| yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna | , |
| karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate | .7. |
| niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ | , |
| śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ | .8. |
| yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ | , |
| tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara | .9. |
| sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ | , |
| anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk | .10. |
| devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ | , |
| parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha | .11. |
| iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ | , |
| tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ | .12. |
| yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ | , |
| bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt | .13. |
| annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasaṃbhavaḥ | , |
| yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ | .14. |
| karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam | , |
| tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam | .15. |
| evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ | , |
| aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati | .16. |
| yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ | , |
| ātmanyeva ca saṃtuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate | .17. |
| naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | , |
| na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ | .18. |
| tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara | , |
| asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ | .19. |
| karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ | , |
| lokasaṃgrahamevāpi saṃpaśyankartumarhasi | .20. |
| yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ | , |
| sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate | .21. |
| na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana | , |
| nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi | .22. |
| yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ | , |
| mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ | .23. |
| utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham | , |
| saṃkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ | .24. |
| saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata | , |
| kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṃgraham | .25. |
| na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām | , |
| joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran | .26. |
| prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ | , |
| ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate | .27. |
| tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ | , |
| guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate | .28. |
| prakṛterguṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu | , |
| tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet | .29. |
| mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā | , |
| nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ | .30. |
| ye me matamidaṃ nityamanutiṣṭhanti mānavāḥ | , |
| śraddhāvanto'nasūyanto mucyante te'pi karmabhiḥ | .31. |
| ye tvetadabhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam | , |
| sarvajñānavimūḍhāṃstānviddhi naṣṭānacetasaḥ | .32. |
| sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛterjñānavānapi | , |
| prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati | .33. |
| indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau | , |
| tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau | .34. |
| śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt | , |
| svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ | .35. |
| arjuna uvāca, | |
| atha kena prayukto'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ | , |
| anicchannapi vārṣṇeya balādiva niyojitaḥ | .36. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ | , |
| mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam | .37. |
| dhūmenāvriyate vahniryathādarśo malena ca | , |
| yatholbenāvṛto garbhastathā tenedamāvṛtam | .38. |
| āvṛtaṃ jñānametena jñānino nityavairiṇā | , |
| kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca | .39. |
| indriyāṇi mano buddhirasyādhiṣṭhānamucyate | , |
| etairvimohayatyeṣa jñānamāvṛtya dehinam | .40. |
| tasmāttvamindriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha | , |
| pāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam | .41. |
| indriyāṇi parāṇyāhurindriyebhyaḥ paraṃ manaḥ | , |
| manasastu parā buddhiryo buddheḥ paratastu saḥ | .42. |
| evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānamātmanā | , |
| jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam | .43. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde karmayogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ .3.
| caturtho'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam | , |
| vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt | .1. |
| evaṃ paraṃparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ | , |
| sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ paraṃtapa | .2. |
| sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ | , |
| bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam | .3. |
| arjuna uvāca, | |
| aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ | , |
| kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti | .4. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna | , |
| tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa | .5. |
| ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san | , |
| prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā | .6. |
| yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata | , |
| abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham | .7. |
| paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām | , |
| dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge | .8. |
| janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ | , |
| tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna | .9. |
| vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ | , |
| bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ | .10. |
| ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham | , |
| mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ | .11. |
| kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ | , |
| kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā | .12. |
| cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ | , |
| tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam | .13. |
| na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā | , |
| iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate | .14. |
| evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ | , |
| kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam | .15. |
| kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ | , |
| tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt | .16. |
| karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ | , |
| akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ | .17. |
| karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ | , |
| sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt | .18. |
| yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ | , |
| jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ | .19. |
| tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ | , |
| karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ | .20. |
| nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ | , |
| śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam | .21. |
| yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ | , |
| samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate | .22. |
| gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ | , |
| yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate | .23. |
| brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam | , |
| brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā | .24. |
| daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate | , |
| brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati | .25. |
| śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati | , |
| śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati | .26. |
| sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare | , |
| ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite | .27. |
| dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare | , |
| svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ | .28. |
| apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare | , |
| prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ | .29. |
| apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati | , |
| sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ | .30. |
| yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam | , |
| nāyaṃ loko'styayajñasya kuto'nyaḥ kurusattama | .31. |
| evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe | , |
| karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase | .32. |
| śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ paraṃtapa | , |
| sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate | .33. |
| tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā | , |
| upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ | .34. |
| yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava | , |
| yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi | .35. |
| api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ | , |
| sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi | .36. |
| yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna | , |
| jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā | .37. |
| na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate | , |
| tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati | .38. |
| śraddhāvān̐llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ | , |
| jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati | .39. |
| ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati | , |
| nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ | .40. |
| yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam | , |
| ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya | .41. |
| tasmādajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ | , |
| chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata | .42. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde jñānakarmasaṃnyāsayogo nāma caturtho'dhyāyaḥ .4.
| pañcamo'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca, | |
| saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi | , |
| yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam | .1. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau | , |
| tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate | .2. |
| jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati | , |
| nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate | .3. |
| sāṃkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ | , |
| ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam | .4. |
| yatsāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate | , |
| ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati | .5. |
| saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ | , |
| yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati | .6. |
| yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ | , |
| sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate | .7. |
| naiva kiṃcitkaromīti yukto manyeta tattvavit | , |
| paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan | .8. |
| pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi | , |
| indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan | .9. |
| brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ | , |
| lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā | .10. |
| kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi | , |
| yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye | .11. |
| yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm | , |
| ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate | .12. |
| sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī | , |
| navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan | .13. |
| na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ | , |
| na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate | .14. |
| nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ | , |
| ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ | .15. |
| jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ | , |
| teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam | .16. |
| tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ | , |
| gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ | .17. |
| vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini | , |
| śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ | .18. |
| ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ | , |
| nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi te sthitāḥ | .19. |
| na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam | , |
| sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ | .20. |
| bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham | , |
| sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute | .21. |
| ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te | , |
| ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ | .22. |
| śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt | , |
| kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ | .23. |
| yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ | , |
| sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati | .24. |
| labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ | , |
| chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ | .25. |
| kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām | , |
| abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām | .26. |
| sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ | , |
| prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau | .27. |
| yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ | , |
| vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ | .28. |
| bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram | , |
| suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati | .29. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde karmasaṃnyāsayogo nāma pañcamo'dhyāyaḥ .5.
| ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ | , |
| sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ | .1. |
| yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava | , |
| na hyasaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaścana | .2. |
| ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate | , |
| yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate | .3. |
| yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate | , |
| sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate | .4. |
| uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet | , |
| ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ | .5. |
| bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ | , |
| anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat | .6. |
| jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ | , |
| śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ | .7. |
| jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ | , |
| yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | .8. |
| suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu | , |
| sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate | .9. |
| yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ | , |
| ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ | .10. |
| śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ | , |
| nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram | .11. |
| tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyāḥ | , |
| upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye | .12. |
| samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ | , |
| saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan | .13. |
| praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ | , |
| manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ | .14. |
| yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ | , |
| śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati | .15. |
| nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ | , |
| na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna | .16. |
| yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu | , |
| yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā | .17. |
| yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate | , |
| niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā | .18. |
| yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā | , |
| yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ | .19. |
| yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā | , |
| yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati | .20. |
| sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam | , |
| vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ | .21. |
| yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ | , |
| yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate | .22. |
| taṃ vidyādduḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam | , |
| sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā | .23. |
| saṃkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ | , |
| manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ | .24. |
| śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayā | , |
| ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcidapi cintayet | .25. |
| yato yato niścarati manaścañcalamasthiram | , |
| tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet | .26. |
| praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam | , |
| upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam | .27. |
| yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ | , |
| sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute | .28. |
| sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | , |
| īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ | .29. |
| yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati | , |
| tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati | .30. |
| sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvamāsthitaḥ | , |
| sarvathā vartamāno'pi sa yogī mayi vartate | .31. |
| ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna | , |
| sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ | .32. |
| arjuna uvāca, | |
| yo'yaṃ yogastvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana | , |
| etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām | .33. |
| cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham | , |
| tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyoriva suduṣkaram | .34. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam | , |
| abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate | .35. |
| asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ | , |
| vaśyātmanā tu yatatā śakyo'vāptumupāyataḥ | .36. |
| arjuna uvāca, | |
| ayatiḥ śraddhayopeto yogāccalitamānasaḥ | , |
| aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati | .37. |
| kaccinnobhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati | , |
| apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi | .38. |
| etanme saṃśayaṃ kṛṣṇa chettumarhasyaśeṣataḥ | , |
| tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate | .39. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| pārtha naiveha nāmutra vināśastasya vidyate | , |
| na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati | .40. |
| prāpya puṇyakṛtāṃ lokānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ | , |
| śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate | .41. |
| athavā yogināmeva kule bhavati dhīmatām | , |
| etaddhi durlabhataraṃ loke janma yadīdṛśam | .42. |
| tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam | , |
| yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana | .43. |
| pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo'pi saḥ | , |
| jijñāsurapi yogasya śabdabrahmātivartate | .44. |
| prayatnādyatamānastu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ | , |
| anekajanmasaṃsiddhastato yāti parāṃ gatim | .45. |
| tapasvibhyo'dhiko yogī jñānibhyo'pi mato'dhikaḥ | , |
| karmibhyaścādhiko yogī tasmādyogī bhavārjuna | .46. |
| yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā | , |
| śraddhāvānbhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ | .47. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde ātmasaṃyamayogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .6.
| saptamo'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| mayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjanmadāśrayaḥ | , |
| asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tacchṛṇu | .1. |
| jñānaṃ te'haṃ savijñānamidaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ | , |
| yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate | .2. |
| manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye | , |
| yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ | .3. |
| bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca | , |
| ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā | .4. |
| apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām | , |
| jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat | .5. |
| etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya | , |
| ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā | .6. |
| mattaḥ parataraṃ nānyatkiṃcidasti dhanaṃjaya | , |
| mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva | .7. |
| raso'hamapsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ | , |
| praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu | .8. |
| puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaścāsmi vibhāvasau | , |
| jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaścāsmi tapasviṣu | .9. |
| bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam | , |
| buddhirbuddhimatāmasmi tejastejasvināmaham | .10. |
| balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam | , |
| dharmāviruddho bhūteṣu kāmo'smi bharatarṣabha | .11. |
| ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāstāmasāśca ye | , |
| matta eveti tānviddhi na tvahaṃ teṣu te mayi | .12. |
| tribhirguṇamayairbhāvairebhiḥ sarvamidaṃ jagat | , |
| mohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ paramavyayam | .13. |
| daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā | , |
| māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te | .14. |
| na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ | , |
| māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvamāśritāḥ | .15. |
| caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna | , |
| ārto jijñāsurarthārthī jñānī ca bharatarṣabha | .16. |
| teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktirviśiṣyate | , |
| priyo hi jñānino'tyarthamahaṃ sa ca mama priyaḥ | .17. |
| udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam | , |
| āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim | .18. |
| bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate | , |
| vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ | .19. |
| kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante'nyadevatāḥ | , |
| taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā | .20. |
| yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati | , |
| tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tāmeva vidadhāmyaham | .21. |
| sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate | , |
| labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhi tān | .22. |
| antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām | , |
| devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi | .23. |
| avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ | , |
| paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam | .24. |
| nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ | , |
| mūḍho'yaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam | .25. |
| vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna | , |
| bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana | .26. |
| icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata | , |
| sarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti paraṃtapa | .27. |
| yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām | , |
| te dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ | .28. |
| jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye | , |
| te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam | .29. |
| sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ | , |
| prayāṇakāle'pi ca māṃ te viduryuktacetasaḥ | .30. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde jñānavijñānayogo nāma saptamo'dhyāyaḥ .7.
| aṣṭamo'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca, | |
| kiṃ tadbrahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama | , |
| adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate | .1. |
| adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra dehe'sminmadhusūdana | , |
| prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo'si niyatātmabhiḥ | .2. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo'dhyātmamucyate | , |
| bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ | .3. |
| adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam | , |
| adhiyajño'hamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara | .4. |
| antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram | , |
| yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ | .5. |
| yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram | , |
| taṃ tamevaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ | .6. |
| tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara yudhya ca | , |
| mayyarpitamanobuddhirmāmevaiṣyasyasaṃśayam | .7. |
| abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā | , |
| paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan | .8. |
| kaviṃ purāṇamanuśāsitāramaṇoraṇīyaṃsamanusmaredyaḥ | , |
| sarvasya dhātāramacintyarūpamādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt | .9. |
| prayāṇakāle manasācalena bhaktyā yukto yogabalena caiva | , |
| bhruvormadhye prāṇamāveśya samyaksa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam | .10. |
| yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ | , |
| yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye | .11. |
| sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca | , |
| mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām | .12. |
| omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran | , |
| yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim | .13. |
| ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ | , |
| tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ | .14. |
| māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam | , |
| nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ | .15. |
| ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvartino'rjuna | , |
| māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate | .16. |
| sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ | , |
| rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ | .17. |
| avyaktādvyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame | , |
| rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake | .18. |
| bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate | , |
| rātryāgame'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame | .19. |
| parastasmāttu bhāvo'nyo'vyakto'vyaktātsanātanaḥ | , |
| yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati | .20. |
| avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim | , |
| yaṃ prāpya na nivartante taddhāma paramaṃ mama | .21. |
| puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā | , |
| yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam | .22. |
| yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ | , |
| prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha | .23. |
| agnirjotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam | , |
| tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ | .24. |
| dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam | , |
| tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate | .25. |
| śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate | , |
| ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ | .26. |
| naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana | , |
| tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna | .27. |
| vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva dāneṣu yatpuṇyaphalaṃ pradiṣṭam | , |
| atyeti tatsarvamidaṃ viditvāyogī paraṃ sthānamupaiti cādyam | .28. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde akṣarabrahmayogo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ .8.
| navamo'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave | , |
| jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase'śubhāt | .1. |
| rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam | , |
| pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam | .2. |
| aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa | , |
| aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani | .3. |
| mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā | , |
| matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ | .4. |
| na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram | , |
| bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ | .5. |
| yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān | , |
| tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya | .6. |
| sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām | , |
| kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham | .7. |
| prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ | , |
| bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt | .8. |
| na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya | , |
| udāsīnavadāsīnamasaktaṃ teṣu karmasu | .9. |
| mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram | , |
| hetunānena kaunteya jagadviparivartate | .10. |
| avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam | , |
| paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram | .11. |
| moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ | , |
| rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ | .12. |
| mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ | , |
| bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam | .13. |
| satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ | , |
| namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate | .14. |
| jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate | , |
| ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham | .15. |
| ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham | , |
| mantro'hamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam | .16. |
| pitāhamasya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ | , |
| vedyaṃ pavitramoṃkāra ṛksāma yajureva ca | .17. |
| gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt | , |
| prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam | .18. |
| tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca | , |
| amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna | .19. |
| traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayante | , |
| te puṇyamāsādya surendralokamaśnanti divyāndivi devabhogān | .20. |
| te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti | , |
| evaṃ trayīdharmamanuprapannā gatāgataṃ kāmakāmā labhante | .21. |
| ananyāścintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate | , |
| eṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham | .22. |
| ye'pyanyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | , |
| te'pi māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam | .23. |
| ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca | , |
| na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te | .24. |
| yānti devavratā devānpitṝnyānti pitṛvratāḥ | , |
| bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām | .25. |
| patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati | , |
| tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ | .26. |
| yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat | , |
| yattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam | .27. |
| śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ | , |
| saṃnyāsayogayuktātmā vimukto māmupaiṣyasi | .28. |
| samo'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo'sti na priyaḥ | , |
| ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham | .29. |
| api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk | , |
| sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ | .30. |
| kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati | , |
| kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati | .31. |
| māṃ hi pārtha vyapāśritya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ | , |
| striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim | .32. |
| kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā | , |
| anityamasukhaṃ lokamimaṃ prāpya bhajasva mām | .33. |
| manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru | , |
| māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ | .34. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde rājavidyārājaguhyayogo nāma navamo'dhyāyaḥ .9.
| daśamo'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | , |
| yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā | .1. |
| na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ | , |
| ahamādirhi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ | .2. |
| yo māmajamanādiṃ ca vetti lokamaheśvaram | , |
| asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate | .3. |
| buddhirjñānamasaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ | , |
| sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca | .4. |
| ahiṃsā samatā tuṣṭistapo dānaṃ yaśo'yaśaḥ | , |
| bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ | .5. |
| maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavastathā | , |
| madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ | .6. |
| etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ | , |
| so'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ | .7. |
| ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate | , |
| iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ | .8. |
| maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam | , |
| kathayantaśca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca | .9. |
| teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam | , |
| dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te | .10. |
| teṣāmevānukampārthamahamajñānajaṃ tamaḥ | , |
| nāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā | .11. |
| arjuna uvāca, | |
| paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān | , |
| puruṣaṃ śāśvataṃ divyamādidevamajaṃ vibhum | .12. |
| āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā | , |
| asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me | .13. |
| sarvametadṛtaṃ manye yanmāṃ vadasi keśava | , |
| na hi te bhagavanvyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ | .14. |
| svayamevātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama | , |
| bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate | .15. |
| vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ | , |
| yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi | .16. |
| kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan | , |
| keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo'si bhagavanmayā | .17. |
| vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana | , |
| bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śṛṇvato nāsti me'mṛtam | .18. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| hanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ | , |
| prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me | .19. |
| ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ | , |
| ahamādiśca madhyaṃ ca bhūtānāmanta eva ca | .20. |
| ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān | , |
| marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī | .21. |
| vedānāṃ sāmavedo'smi devānāmasmi vāsavaḥ | , |
| indriyāṇāṃ manaścāsmi bhūtānāmasmi cetanā | .22. |
| rudrāṇāṃ śaṃkaraścāsmi vitteśo yakṣarakṣasām | , |
| vasūnāṃ pāvakaścāsmi meruḥ śikhariṇāmaham | .23. |
| purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim | , |
| senānīnāmahaṃ skandaḥ sarasāmasmi sāgaraḥ | .24. |
| maharṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ girāmasmyekamakṣaram | , |
| yajñānāṃ japayajño'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ | .25. |
| aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ | , |
| gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ | .26. |
| uccaiḥśravasamaśvānāṃ viddhi māmamṛtodbhavam | , |
| airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam | .27. |
| āyudhānāmahaṃ vajraṃ dhenūnāmasmi kāmadhuk | , |
| prajanaścāsmi kandarpaḥ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ | .28. |
| anantaścāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasāmaham | , |
| pitṝṇāmaryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāmaham | .29. |
| prahlādaścāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāmaham | , |
| mṛgāṇāṃ ca mṛgendro'haṃ vainateyaśca pakṣiṇām | .30. |
| pavanaḥ pavatāmasmi rāmaḥ śastrabhṛtāmaham | , |
| jhaṣāṇāṃ makaraścāsmi srotasāmasmi jāhnavī | .31. |
| sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna | , |
| adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham | .32. |
| akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca | , |
| ahamevākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ | .33. |
| mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām | , |
| kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā | .34. |
| bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāmaham | , |
| māsānāṃ mārgaśīrṣo'hamṛtūnāṃ kusumākaraḥ | .35. |
| dyūtaṃ chalayatāmasmi tejastejasvināmaham | , |
| jayo'smi vyavasāyo'smi sattvaṃ sattvavatāmaham | .36. |
| vṛṣṇīnāṃ vāsudevo'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ | , |
| munīnāmapyahaṃ vyāsaḥ kavīnāmuśanā kaviḥ | .37. |
| daṇḍo damayatāmasmi nītirasmi jigīṣatām | , |
| maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatāmaham | .38. |
| yaccāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tadahamarjuna | , |
| na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram | .39. |
| nānto'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa | , |
| eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūtervistaro mayā | .40. |
| yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā | , |
| tattadevāvagaccha tvaṃ mama tejoṃ'śasaṃbhavam | .41. |
| athavā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna | , |
| viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat | .42. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde vibhūtiyogo nāma daśamo'dhyāyaḥ .10.
| ekādaśo'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca, | |
| madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam | , |
| yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama | .1. |
| bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā | , |
| tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam | .2. |
| evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara | , |
| draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama | .3. |
| manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho | , |
| yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam | .4. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ | , |
| nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca | .5. |
| paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā | , |
| bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata | .6. |
| ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram | , |
| mama dehe guḍākeśa yaccānyaddraṣṭumicchasi | .7. |
| na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā | , |
| divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram | .8. |
| saṃjaya uvāca, | |
| evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ | , |
| darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram | .9. |
| anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam | , |
| anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham | .10. |
| divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam | , |
| sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham | .11. |
| divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā | , |
| yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ | .12. |
| tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā | , |
| apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā | .13. |
| tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ | , |
| praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata | .14. |
| arjuna uvāca, | |
| paśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṃghān | , |
| brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthamṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān | .15. |
| anekabāhūdaravaktranetraṃ paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam | , |
| nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa | .16. |
| kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejorāśiṃ sarvato dīptimantam | , |
| paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantāddīptānalārkadyutimaprameyam | .17. |
| tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | , |
| tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣo mato me | .18. |
| anādimadhyāntamanantavīryamanantabāhuṃ śaśisūryanetram | , |
| paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatejasā viśvamidaṃ tapantam | .19. |
| dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ | , |
| dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman | .20. |
| amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti | , |
| svastītyuktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ | .21. |
| rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca | , |
| gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve | .22. |
| rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ mahābāho bahubāhūrupādam | , |
| bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham | .23. |
| nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram | , |
| dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo | .24. |
| daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni | , |
| diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagannivāsa | .25. |
| amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ | , |
| bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ | .26. |
| vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni | , |
| kecidvilagnā daśanāntareṣu saṃdṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ | .27. |
| yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ samudramevābhimukhā dravanti | , |
| tathā tavāmī naralokavīrā viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti | .28. |
| yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ | , |
| tathaiva nāśāya viśanti lokāstavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ | .29. |
| lelihyase grasamānaḥ samantāllokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ | , |
| tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo | .30. |
| ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo namo'stu te devavara prasīda | , |
| vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim | .31. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ | , |
| ṛte'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ | .32. |
| tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūnbhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham | , |
| mayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin | .33. |
| droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān | , |
| mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān | .34. |
| saṃjaya uvāca, | |
| etacchrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī | , |
| namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya | .35. |
| arjuna uvāca, | |
| sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyate ca | , |
| rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ | .36. |
| kasmācca te na nameranmahātmangarīyase brahmaṇo'pyādikartre | , |
| ananta deveśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat | .37. |
| tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇastvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | , |
| vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa | .38. |
| vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca | , |
| namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyo'pi namo namaste | .39. |
| namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste namo'stu te sarvata eva sarva | , |
| anantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ | .40. |
| sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti | , |
| ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādātpraṇayena vāpi | .41. |
| yaccāvahāsārthamasatkṛto'si vihāraśayyāsanabhojaneṣu | , |
| eko'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam | .42. |
| pitāsi lokasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān | , |
| na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo lokatraye'pyapratimaprabhāva | .43. |
| tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvāmahamīśamīḍyam | , |
| piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum | .44. |
| adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me | , |
| tadeva me darśaya devarūpaṃ prasīda deveśa jagannivāsa | .45. |
| kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastamicchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva | , |
| tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte | .46. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| mayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt | , |
| tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam | .47. |
| na vedayajñādhyayanairna dānairna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ | , |
| evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra | .48. |
| mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam | , |
| vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadeva me rūpamidaṃ prapaśya | .49. |
| saṃjaya uvāca, | |
| ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ | , |
| āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā | .50. |
| arjuna uvāca, | |
| dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana | , |
| idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ | .51. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama | , |
| devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ | .52. |
| nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā | , |
| śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā | .53. |
| bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna | , |
| jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa | .54. |
| matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ | , |
| nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava | .55. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde viśvarūpadarśanayogo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ .11.
| dvādaśo'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca, | |
| evaṃ satatayuktā ye bhaktāstvāṃ paryupāsate | , |
| ye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ | .1. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| mayyāveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate | , |
| śraddhayā parayopetāste me yuktatamā matāḥ | .2. |
| ye tvakṣaramanirdeśyamavyaktaṃ paryupāsate | , |
| sarvatragamacintyaṃ ca kūṭasthamacalaṃ dhruvam | .3. |
| saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ | , |
| te prāpnuvanti māmeva sarvabhūtahite ratāḥ | .4. |
| kleśo'dhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām | , |
| avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate | .5. |
| ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ | , |
| ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate | .6. |
| teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt | , |
| bhavāmina cirātpārtha mayyāveśitacetasām | .7. |
| mayyeva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya | , |
| nivasiṣyasi mayyeva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ | .8. |
| atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram | , |
| abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanaṃjaya | .9. |
| abhyāse'pyasamartho'si matkarmaparamo bhava | , |
| madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi | .10. |
| athaitadapyaśakto'si kartuṃ madyogamāśritaḥ | , |
| sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān | .11. |
| śreyo hi jñānamabhyāsājjñānāddhyānaṃ viśiṣyate | , |
| dhyānātkarmaphalatyāgastyāgācchāntiranantaram | .12. |
| adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca | , |
| nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī | .13. |
| saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ | , |
| mayyarpitamanobuddhiryo madbhaktaḥ sa me priyaḥ | .14. |
| yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ | , |
| harṣāmarṣabhayodvegairmukto yaḥ sa ca me priyaḥ | .15. |
| anapekṣaḥ śucirdakṣa udāsīno gatavyathaḥ | , |
| sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ | .16. |
| yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati | , |
| śubhāśubhaparityāgī bhaktimānyaḥ sa me priyaḥ | .17. |
| samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ | , |
| śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ | .18. |
| tulyanindāstutirmaunī saṃtuṣṭo yena kenacit | , |
| aniketaḥ sthiramatirbhaktimānme priyo naraḥ | .19. |
| ye tu dharmyāmṛtamidaṃ yathoktaṃ paryupāsate | , |
| śraddadhānā matparamā bhaktāste'tīva me priyāḥ | .20. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde bhaktiyogo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ .12.
| trayodaśo'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate | , |
| etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ | .1. |
| kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata | , |
| kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama | .2. |
| tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat | , |
| sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu | .3. |
| ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak | , |
| brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ | .4. |
| mahābhūtānyahaṃkāro buddhiravyaktameva ca | , |
| indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ | .5. |
| icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ | , |
| etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam | .6. |
| amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam | , |
| ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ | .7. |
| indriyārtheṣu vairāgyamanahaṃkāra eva ca | , |
| janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam | .8. |
| asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu | , |
| nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu | .9. |
| mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī | , |
| viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi | .10. |
| adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam | , |
| etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā | .11. |
| jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute | , |
| anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate | .12. |
| sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham | , |
| sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati | .13. |
| sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam | , |
| asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca | .14. |
| bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca | , |
| sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat | .15. |
| avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam | , |
| bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca | .16. |
| jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate | , |
| jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam | .17. |
| iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ | , |
| madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate | .18. |
| prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādi ubhāvapi | , |
| vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān | .19. |
| kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate | , |
| puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate | .20. |
| puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān | , |
| kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu | .21. |
| upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ | , |
| paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ | .22. |
| ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha | , |
| sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate | .23. |
| dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā | , |
| anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare | .24. |
| anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate | , |
| te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ | .25. |
| yāvatsaṃjāyate kiṃcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam | , |
| kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha | .26. |
| samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram | , |
| vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati | .27. |
| samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram | , |
| na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim | .28. |
| prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ | , |
| yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati | .29. |
| yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati | , |
| tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā | .30. |
| anāditvānnirguṇatvātparamātmāyamavyayaḥ | , |
| śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate | .31. |
| yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate | , |
| sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate | .32. |
| yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ | , |
| kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata | .33. |
| kṣetrakṣetrajñayorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā | , |
| bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param | .34. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ .13.
| caturdaśo'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam | , |
| yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ | .1. |
| idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ | , |
| sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca | .2. |
| mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham | , |
| saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata | .3. |
| sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ | , |
| tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā | .4. |
| sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ | , |
| nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam | .5. |
| tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam | , |
| sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha | .6. |
| rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam | , |
| tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam | .7. |
| tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām | , |
| pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata | .8. |
| sattvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata | , |
| jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde saṃjayatyuta | .9. |
| rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata | , |
| rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā | .10. |
| sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate | , |
| jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta | .11. |
| lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā | , |
| rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha | .12. |
| aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca | , |
| tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana | .13. |
| yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt | , |
| tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate | .14. |
| rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate | , |
| tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate | .15. |
| karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam | , |
| rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam | .16. |
| sattvātsaṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca | , |
| pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca | .17. |
| ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ | , |
| jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ | .18. |
| nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati | , |
| guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati | .19. |
| guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān | , |
| janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute | .20. |
| arjuna uvāca, | |
| kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho | , |
| kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate | .21. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava | , |
| ta dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati | .22. |
| udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate | , |
| guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate | .23. |
| samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | , |
| tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ | .24. |
| mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ | , |
| sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate | .25. |
| māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate | , |
| sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate | .26. |
| brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca | , |
| śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca | .27. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde guṇatrayavibhāgayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ .14.
| pañcadaśo'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam | , |
| chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit | .1. |
| adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ | , |
| adhaśca mūlānyanusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣyaloke | .2. |
| na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca saṃpratiṣṭhā | , |
| aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlamasaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā | .3. |
| tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ | , |
| tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī | .4. |
| nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ | , |
| dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat | .5. |
| na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ | , |
| yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama | .6. |
| mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ | , |
| manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati | .7. |
| śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ | , |
| gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt | .8. |
| śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca | , |
| adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate | .9. |
| utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam | , |
| vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ | .10. |
| yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam | , |
| yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ | .11. |
| yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam | , |
| yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam | .12. |
| gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā | , |
| puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ | .13. |
| ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ | , |
| prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham | .14. |
| sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca | , |
| vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham | .15. |
| dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca | , |
| kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate | .16. |
| uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudhāhṛtaḥ | , |
| yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ | .17. |
| yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ | , |
| ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ | .18. |
| yo māmevamasaṃmūḍho jānāti puruṣottamam | , |
| sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata | .19. |
| iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha | , |
| etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata | .20. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde puruṣottamayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ .15.
| ṣoḍaśo'dhyāyaḥ | |
| śrībhagavānuvāca, | |
| abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ | , |
| dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam | .1. |
| ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam | , |
| dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam | .2. |
| tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā | , |
| bhavanti saṃpadaṃ daivīmabhijātasya bhārata | .3. |
| dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca | , |
| ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadamāsurīm | .4. |
| daivī saṃpadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā | , |
| mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīmabhijāto'si pāṇḍava | .5. |
| dvau bhūtasargau loke'smindaiva āsura eva ca | , |
| daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu | .6. |
| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ | , |
| na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate | .7. |
| asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram | , |
| aparasparasaṃbhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam | .8. |
| etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ | , |
| prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'hitāḥ | .9. |
| kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ | , |
| mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante'śucivratāḥ | .10. |
| cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ | , |
| kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ | .11. |
| āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ | , |
| īhante kāmabhogārthamanyāyenārthasaṃcayān | .12. |
| idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham | , |
| idamastīdamapi me bhaviṣyati punardhanam | .13. |
| asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi | , |
| īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī | .14. |
| āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyosti sadṛśo mayā | , |
| yakṣye dāsyāmi modiṣya ityajñānavimohitāḥ | .15. |
| anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ | , |
| prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake'śucau | .16. |
| ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ | , |
| yajante nāmayajñaiste dambhenāvidhipūrvakam | .17. |
| ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ | , |
| māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ | .18. |
| tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān | , |
| kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu | .19. |
| āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani | , |
| māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim | .20. |
| trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ | , |
| kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet | .21. |
| etairvimuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ | , |
| ācaratyātmanaḥ śreyastato yāti parāṃ gatim | .22. |
| yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ | , |
| na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim | .23. |
| tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau | , |
| jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi | .24. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde daivāsurasaṃpadvibhāgayogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ .16.
| saptadaśo'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca, | |
| ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ | , |
| teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ | .1. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā | , |
| sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu | .2. |
| sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata | , |
| śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ | .3. |
| yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ | , |
| pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ | .4. |
| aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ | , |
| dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ | .5. |
| karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ | , |
| māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān | .6. |
| āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ | , |
| yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu | .7. |
| āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ | , |
| rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ | .8. |
| kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ | , |
| āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ | .9. |
| yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat | , |
| ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam | .10. |
| aphalākāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate | , |
| yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ | .11. |
| abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yat | , |
| ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam | .12. |
| vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam | , |
| śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate | .13. |
| devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam | , |
| brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate | .14. |
| anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat | , |
| svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate | .15. |
| manaḥ prasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ | , |
| bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate | .16. |
| śraddhayā parayā taptaṃ tapastattrividhaṃ naraiḥ | , |
| aphalākāṅkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate | .17. |
| satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat | , |
| kriyate tadiha proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam | .18. |
| mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ | , |
| parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam | .19. |
| dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe | , |
| deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam | .20. |
| yattu prattyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ | , |
| dīyate ca parikliṣṭaṃ taddānaṃ rājasaṃ smṛtam | .21. |
| adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate | , |
| asatkṛtamavajñātaṃ tattāmasamudāhṛtam | .22. |
| oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ | , |
| brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā | .23. |
| tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ | , |
| pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām | .24. |
| tadityanabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ | , |
| dānakriyāśca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ | .25. |
| sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate | , |
| praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate | .26. |
| yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate | , |
| karma caiva tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate | .27. |
| aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat | , |
| asadityucyate pārtha na ca tatprepya no iha | .28. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde śraddhātrayavibhāgayogo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ .17.
| aṣṭādaśo'dhyāyaḥ | |
| arjuna uvāca, | |
| saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum | , |
| tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana | .1. |
| śrībhagavānuvāca, | |
| kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ | , |
| sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ | .2. |
| tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ | , |
| yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare | .3. |
| niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama | , |
| tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ | .4. |
| yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat | , |
| yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām | .5. |
| etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca | , |
| kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam | .6. |
| niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate | , |
| mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ | .7. |
| duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet | , |
| sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet | .8. |
| kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna | , |
| saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ | .9. |
| na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate | , |
| tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ | .10. |
| na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ | , |
| yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate | .11. |
| aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam | , |
| bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit | .12. |
| pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me | , |
| sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām | .13. |
| adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham | , |
| vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam | .14. |
| śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ | , |
| nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ | .15. |
| tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ | , |
| paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ | .16. |
| yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | , |
| hatvā'pi sa imān̐llokānna hanti na nibadhyate | .17. |
| jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā | , |
| karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ | .18. |
| jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ | , |
| procyate guṇasaṃkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi | .19. |
| sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate | , |
| avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam | .20. |
| pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān | , |
| vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam | .21. |
| yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam | , |
| atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam | .22. |
| niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam | , |
| aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate | .23. |
| yattu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ | , |
| kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam | .24. |
| anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam | , |
| mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate | .25. |
| muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ | , |
| siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate | .26. |
| rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ | , |
| harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ | .27. |
| ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ | , |
| viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate | .28. |
| buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu | , |
| procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya | .29. |
| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye | , |
| bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī | .30. |
| yayā dharmamadharmaṃ ca kāryaṃ cākāryameva ca | , |
| ayathāvatprajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī | .31. |
| adharmaṃ dharmamiti yā manyate tamasāvṛtā | , |
| sarvārthānviparītāṃśca buddhiḥ sā pārtha tāmasī | .32. |
| dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ | , |
| yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī | .33. |
| yayā tu dharmakāmārthāndhṛtyā dhārayate'rjuna | , |
| prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī | .34. |
| yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madameva ca | , |
| na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī | .35. |
| sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha | , |
| abhyāsādramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati | .36. |
| yattadagre viṣamiva pariṇāme'mṛtopamam | , |
| tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātmabuddhiprasādajam | .37. |
| viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛtopamam | , |
| pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam | .38. |
| yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ | , |
| nidrālasyapramādotthaṃ tattāmasamudāhṛtam | .39. |
| na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ | , |
| sattvaṃ prakṛtijairmuktaṃ yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ | .40. |
| brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa | , |
| karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavairguṇaiḥ | .41. |
| śamo damastapaḥ śaucaṃ kṣāntirārjavameva ca | , |
| jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam | .42. |
| śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddhe cāpyapalāyanam | , |
| dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam | .43. |
| kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam | , |
| paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam | .44. |
| sve sve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ | , |
| svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu | .45. |
| yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam | , |
| svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ | .46. |
| śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmotsvanuṣṭhitāt | , |
| svabhāvaniyataṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam | .47. |
| sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet | , |
| sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ | .48. |
| asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ | , |
| naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati | .49. |
| siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me | , |
| samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā | .50. |
| buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca | , |
| śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca | .51. |
| viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ | , |
| dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ | .52. |
| ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham | , |
| vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate | .53. |
| brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati | , |
| samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām | .54. |
| bhaktyā māmabhijānāti yāvānyaścāsmi tattvataḥ | , |
| tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram | .55. |
| sarvakarmāṇyapi sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ | , |
| matprasādādavāpnoti śāśvataṃ padamavyayam | .56. |
| cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ | , |
| buddhiyogamupāśritya maccittaḥ satataṃ bhava | .57. |
| maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāttariṣyasi | , |
| atha cettvamahaṃkārānna śroṣyasi vinaṅkṣyasi | .58. |
| yadahaṃkāramāśritya na yotsya iti manyase | , |
| mithyaiṣa vyavasāyaste prakṛtistvāṃ niyokṣyati | .59. |
| svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā | , |
| kartuṃ necchasi yanmohātkariṣyasyavaśo'pi tat | .60. |
| īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe'rjuna tiṣṭhati | , |
| bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā | .61. |
| tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata | , |
| tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam | .62. |
| iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā | , |
| vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru | .63. |
| sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | , |
| iṣṭo'si me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam | .64. |
| manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru | , |
| māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo'si me | .65. |
| sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja | , |
| ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ | .66. |
| idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana | , |
| na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati | .67. |
| ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati | , |
| bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ | .68. |
| na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ | , |
| bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi | .69. |
| adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ | , |
| jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ | .70. |
| śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ | , |
| so'pi muktaḥ śubhān̐llokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām | .71. |
| kaccidetacchrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā | , |
| kaccidajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭaste dhanaṃjaya | .72. |
| arjuna uvāca, | |
| naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta | , |
| sthito'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava | .73. |
| saṃjaya uvāca, | |
| ityahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ | , |
| saṃvādamimamaśrauṣamadbhutaṃ romaharṣaṇam | .74. |
| vyāsaprasādācchrutavānetadguhyamahaṃ param | , |
| yogaṃ yogeśvarātkṛṣṇātsākṣātkathayataḥ svayam | .75. |
| rājansaṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādamimamadbhutam | , |
| keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhurmuhuḥ | .76. |
| tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ | , |
| vismayo me mahānrājanhṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ | .77. |
| yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ | , |
| tatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama | .78. |
oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde mokṣasaṃnyāsayogo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ .18.